Money is not everything. यो वाक्यसँग निक्कै पहिला ठोक्किन पुगेँ म । स्कुले जीवनमै । मलाई कसैले यस्तो सुनायो की म आफैले कतै पढेँ, अहँ याद भएन । बरु यसको भाव राम्ररी नबुझे पनि यसको प्रभाव भने नजानिँदो पाराले पर्यो । अनि त मैले पनि यसै यसै यही वाक्य सुनाउन थालेँ अरुलाई, Money is not everything.
कक्षा ७ मा पढ्दाको कुरा । मेरो एकदमै मिल्ने साथी थियो, इन्द्रे । इन्द्रबहादुर राई । हाम्रो गाउँबाट २ किलोमिटर पर थियो हामीले पढ्ने स्कुल । वुद्धशान्ति मा.वि.(अहिले उ.मा.वि.) । त्यतिबेला हामी हिँडेरै स्कुल जान्थ्यौँ । बाटामा कुरा गर्दै जाँदा इन्द्रे विदेश गएर पैसा कमाउने कुरा गथ्र्यो । (उसको दाईहरु विदेश गएको प्रभाव थियो सायद) ।
म चाहीँ बडो आदर्शवादी पारामा “यहीँ बसेर देशको सेवा गर्नुपर्छ” भन्थेँ । देशको सेवा भनेको के हो रामजाने, तर भन्न चाहीँ म त्यही भन्थेँ । तिनताकाका चलचित्रमा हिरोले देशभक्तिको डायलग बोलेको प्रभाव थियो सायद म भित्र । इन्द्रे १२ कक्षा पास भएपछि विदेशियो । घर बनायो, धुमधामका साथ विहे गर्यो, गाडी किन्यो, चितवन र काठमाण्डौंका नाम चलेको ठाउँमा जग्गा जोड्यो ।
म चाहीँ पढाई अघि बढाउँदै रेडियो यात्रा शुरु गरेँ । झण्डै ९ वर्ष भएछ यो यात्रामा अघि बढेको । अहिलेसम्मको उपलब्धी भन्ने की के, म विगत २ वर्षदेखी सामुदायिक सूचना नेटवर्क (सि.आइ.एन.) मार्फत एउटा कार्यक्रम सञ्चालन गर्छु, ‘वहकिने मन’ । प्रेम विषयमा आधारित यो कार्यक्रम देशका ९० भन्दा बढी रेडियोले एकैसाथ प्रसारण गर्छन ।
उ पैसा कमाउँछु भन्थ्यो, कमायो पनि । मैले देशको सेवा गर्नुपर्छ भन्थेँ, त्यसो गर्नु त परको कुरा आजसम्म ठोस रुपमा बुझेको पनि छैन, 'देशको सेवा भनेको के हो ?' देशको सेवा के हो के हो, आफ्नै रफ्तारमा अघि बढिरह्यो जीन्दगीको यात्रा ।
गुलजारको शब्दमा किशोर कुमारले स्वर दिएको यो गीत जस्तै भयो मेरो यात्रा,
ओ माझी रे,
अपना किनारा, नदियाँ की धारा है....
मेरो गाउँका दौँतरीहरु सबैले विहे गरिसके । अधिकांश त बुवा-आमा पनि बनिसके । कलेजमा हामी केही साथीहरुको एउटा ग्रुप थियो । त्यो ग्रुपका पनि म बाहेक सबैले घरजम बसाइसके । अचेल उनीहरु फेसबुकमा नानीबाबुका फोटो अपलोड गर्छन । म चाहीँ फोटो लाईक गर्छु अनि “समयले हामीलाई पनि बुढो बनाइसकेछ है” भन्दै कमेन्ट गर्छु ।
“हैन, विहे गर्ने हैन भन्या ?” काठमाण्डौँबाट कहिलेकाहीँ गाउँ जाँदा मैले अक्सर सामना गर्ने एउटा परिचित प्रश्न हो यो । मलाई अहिलेसम्म क-कसले यो प्रश्न सोधे भन्ने हेक्का नै छैन । ज-जसले सोधे, ती सबैलाई अनेक जवाफ दिएर सहजै उम्किन्थेँ म ।
पछिल्लो समय अर्को अपरिचित प्रश्न पनि परिचित हुन आईपुगेको छ म सँग । “पैसा कति कमाउँछस् त ?” भन्ने प्रश्न । यो प्रश्नबाट उम्किन त्यति सजिलो हुँदैन मलाई, जति अघिल्लो प्रश्नबाट हुन्छ ।
सँगैको साथीहरुले मलाई “कहिले विहे गर्ने हो ?” भनेर सोध्दा म सबैलाई एउटै रेडिमेट जवाफ दिन्छु, “यही प्रश्न तिम्रो नानीबाबुले जहिले मलाई सोध्छन् त्यतिबेला जवाफ दिन्छु ।” यसरी कति सजिलै उम्किदिन्छु म ।
मन्जितले ३ वर्ष अघि विहे गर्यो । त्यो मेरो एकदमै मिल्ने साथी । फेसबुकमा त्यसको विहेको फोटोमा मैले शुभकामना दिएको थिएँ । निशा भाउजुले कमेन्टमै सोध्नुभयो, “अनि बाबु, तपाईँ चाहीँ कहिले बिहे गर्ने त ?”
“पहिला तपाईँहरुको पहिलो सन्तान हेर्न पाउँ अनि बल्ल सोँच्छु” मैले यसै भनेथेँ ।
भतिज जन्मिएको १० महिना भयो । यसपाली दशैँमा घर जाँदा मैले भतिजलाई काखमा लिएँ । सँगै फोटो खिचेँ । नाक समातेर “ला..ला..ला..ला..” गर्दै जिस्क्याएँ । निधारमा निधार ठोकाएर भतिजलाई हसाएँ । उसले पनि बडो आत्मीयताले मेरो काखैमा ‘सु’ गरिदियो ।
“बच्चाले जसलाई बढी माया गर्छन् उनीहरुको काखमा सु गरिदिन्छन् रे” भाउजुले भन्नुभयो ।
बाबुसँग खेल्दा खुशी भएको मलाई भाउजुको कुराले झनै खुशी बनायो ।
“अनि बाबु चाहीँ कहिले बिहे गर्ने त ?” भाउजुले सोधिहाल्नु भो ।
लौ ! कस्तो फसाद । सजिलो प्रश्नको निक्कै गाह्रो जवाफ । के भन्ने के, कस्तो बिलखबन्दमा परेँ म ।
त्यति नै बेला उहाँले नै थपिहाल्नु भो, “मलाई अस्ति नै के भन्नुभाथ्यो भन्ने याद छ नी ?”
मैले सम्झिएँ, “पहिला तपाईँहरुको पहिलो सन्तान हेर्न पाउँ अनि बल्ल सोँच्छु” । यही त भनेको थिएँ मैले । सम्झिएपछि म केही बोलिनँ । बोल्नलाई केही कुरा आफुसँग भए पो बोल्नु । हाँसिदिएँ मात्रै । यो हाँसो भन्ने चिज पनि बडो अजीबको हुन्छ । निक्कै सकस पर्ने यस्तै बेलामा सेफ ल्याण्डिङ्गको काम गरिदिन्छ यसले । फिस्स हाँसिदियो भइहाल्छ, जवाफ नै दिन पर्दैन । क्या मज्जा । घर आएपछि सोचेँ, “समय कति छिट्टै दौडिएछ । मैले पत्तै पाइनँ ।”
दशैँमा घरमा जमघट हुँदा प्रसङ्गवश कमाइको कुरा उप्कियो । जब म भन्दा ९-१० वर्ष कान्छो भतिजले सुनचाँदीको कालीगढ पेशाबाट मासिक ३० हजारभन्दा बढी कमाउने कुरा सुनायो र सँगै बजारमा जग्गा पनि किनिसकेको कुरा सुनायो, अनि मैले आफ्नो तलब सम्झिएँ । आफैलाई लाज लागेर आयो ।
मामाले टीका लगाइदिएपछि कुरामा कुरा निस्किँदा जब “भान्जा, तिम्रो तलब २५/३० हजार त हुन्छ होला नी ?” भनेर सोध्दा जवाफ दिन नसकेर फुत्त बाहिर निस्किनुपर्यो र २ चोटी त्यही प्रश्न मामाले दोहोर्याउँदा पनि बाहिर नसुने झैँ गरि चुपचाप बस्नुपर्यो त्यतिबेला आफु हिँडिरहेको बाटो निक्कै नमज्जा लाग्यो मलाई । पुग्नुपर्ने कहाँ हो भन्ने पनि थाहा नभएको यो रेडियो यात्रा झनै खल्लो-खल्लो लाग्यो ।
निक्कै दिनसम्म पनि पैसाको ह्याङओभरले दिमागमा हानिरहँदा सडक छेउमै भेटिए, साथी रमेश । कलेजको अति नै मिल्ने साथी । १ छोरा र १ छोरीको बाउ बनिसके उनी । २-३ पटक विदेशिएर अहिले घरमा छन्, अर्को मुलुकको लागि प्रयासरत छन् । दशैँको बेला उनले एकजनालाई भेटेछन्, जसले मेरो खुबै प्रशंसा गर्नुभएछ ।
“अरुको अगाडी महावीर मेरो साथी भन्न पनि गर्व लाग्छ यार । हामीले पैसा कमायौँ होला तर तिमीले नाम कमायौ । साथीहरुमध्ये तिम्रो प्रगति देखेर औधी खुशी लाग्छ” सडक छेउमा रोकिराखेको ठेलाबाट कुल्फी किनेर खुवाउँदै रमेशले यस्तो सुनाए मलाई । उनको कुरालाई पनि मनमा लिएँ ।
यी केही यस्ता घटना हुन् जसले यो पालीको मेरो दशैँमा मलाई केही सिक्न सघायो ।
सँगैका साथीहरुले पैसा पनि कमाए अनि विहे गरेर घरजम पनि बसाए । उनीहरुको घर, जग्गा, महङ्गा बाइक देखेर मलाई कहिले पनि ती कुराहरुप्रतिको मोह भएन । न त उनीहरुका नानीबाबु आफुले लिँदा मेरो पनि यस्तै सँसार भइदिए.......भन्ने रहर नै लाग्यो ।
साँच्चै भन्नुपर्दा, जीन्दगीको यहाँसम्मको यात्रामा मैले कहिल्यै पनि पैसा र विवाहलाई प्राथमिकता दिइनँ । विवाहको कुरा उप्किने क्षणलाई मैले बेवास्ता गरिदिएँ । पैसा कमाउने क्षण त मेरो यहाँसम्मको यात्रामा आउँदै आएन ।
मेरो मान्यतामा विवाह र पैसा यस्ता कुराहरु भइदिए की , “यी २ कुरा भए नि ठीकै छ नभए नि फरक पर्दैन” भन्ने सोँचेर अघि बढिरहेँ म । तर यसपालीको दशैँले पैसाको महत्व भने केही बताएर गएको छ मलाई । कम नै सही, यसको ओझले घोच्न चाहीँ घोचेको छ ।
Money is not everything भन्ने वाक्य मात्रै कण्ठ गरेको मलाई Money is something भन्ने पाठ पनि बडो मज्जाले पढाएर गएको छ । यो पाठले चाँडै नै पासपोर्ट बनाउन दबाब नदेओस् मलाई, अहिलेलाई यत्ति मात्रै कामना । किनकी म अझै थाकेको छैन । स्वदेशमै संघर्ष गरेर स्थापित हुन निक्कै कठिन छ भन्ने थाहा छ, तरपनि थाकेको भने छैन म ।
म चाहीँ बडो आदर्शवादी पारामा “यहीँ बसेर देशको सेवा गर्नुपर्छ” भन्थेँ । देशको सेवा भनेको के हो रामजाने, तर भन्न चाहीँ म त्यही भन्थेँ । तिनताकाका चलचित्रमा हिरोले देशभक्तिको डायलग बोलेको प्रभाव थियो सायद म भित्र । इन्द्रे १२ कक्षा पास भएपछि विदेशियो । घर बनायो, धुमधामका साथ विहे गर्यो, गाडी किन्यो, चितवन र काठमाण्डौंका नाम चलेको ठाउँमा जग्गा जोड्यो ।
म चाहीँ पढाई अघि बढाउँदै रेडियो यात्रा शुरु गरेँ । झण्डै ९ वर्ष भएछ यो यात्रामा अघि बढेको । अहिलेसम्मको उपलब्धी भन्ने की के, म विगत २ वर्षदेखी सामुदायिक सूचना नेटवर्क (सि.आइ.एन.) मार्फत एउटा कार्यक्रम सञ्चालन गर्छु, ‘वहकिने मन’ । प्रेम विषयमा आधारित यो कार्यक्रम देशका ९० भन्दा बढी रेडियोले एकैसाथ प्रसारण गर्छन ।
उ पैसा कमाउँछु भन्थ्यो, कमायो पनि । मैले देशको सेवा गर्नुपर्छ भन्थेँ, त्यसो गर्नु त परको कुरा आजसम्म ठोस रुपमा बुझेको पनि छैन, 'देशको सेवा भनेको के हो ?' देशको सेवा के हो के हो, आफ्नै रफ्तारमा अघि बढिरह्यो जीन्दगीको यात्रा ।
गुलजारको शब्दमा किशोर कुमारले स्वर दिएको यो गीत जस्तै भयो मेरो यात्रा,
ओ माझी रे,
अपना किनारा, नदियाँ की धारा है....
मेरो गाउँका दौँतरीहरु सबैले विहे गरिसके । अधिकांश त बुवा-आमा पनि बनिसके । कलेजमा हामी केही साथीहरुको एउटा ग्रुप थियो । त्यो ग्रुपका पनि म बाहेक सबैले घरजम बसाइसके । अचेल उनीहरु फेसबुकमा नानीबाबुका फोटो अपलोड गर्छन । म चाहीँ फोटो लाईक गर्छु अनि “समयले हामीलाई पनि बुढो बनाइसकेछ है” भन्दै कमेन्ट गर्छु ।
“हैन, विहे गर्ने हैन भन्या ?” काठमाण्डौँबाट कहिलेकाहीँ गाउँ जाँदा मैले अक्सर सामना गर्ने एउटा परिचित प्रश्न हो यो । मलाई अहिलेसम्म क-कसले यो प्रश्न सोधे भन्ने हेक्का नै छैन । ज-जसले सोधे, ती सबैलाई अनेक जवाफ दिएर सहजै उम्किन्थेँ म ।
पछिल्लो समय अर्को अपरिचित प्रश्न पनि परिचित हुन आईपुगेको छ म सँग । “पैसा कति कमाउँछस् त ?” भन्ने प्रश्न । यो प्रश्नबाट उम्किन त्यति सजिलो हुँदैन मलाई, जति अघिल्लो प्रश्नबाट हुन्छ ।
सँगैको साथीहरुले मलाई “कहिले विहे गर्ने हो ?” भनेर सोध्दा म सबैलाई एउटै रेडिमेट जवाफ दिन्छु, “यही प्रश्न तिम्रो नानीबाबुले जहिले मलाई सोध्छन् त्यतिबेला जवाफ दिन्छु ।” यसरी कति सजिलै उम्किदिन्छु म ।
मन्जितले ३ वर्ष अघि विहे गर्यो । त्यो मेरो एकदमै मिल्ने साथी । फेसबुकमा त्यसको विहेको फोटोमा मैले शुभकामना दिएको थिएँ । निशा भाउजुले कमेन्टमै सोध्नुभयो, “अनि बाबु, तपाईँ चाहीँ कहिले बिहे गर्ने त ?”
“पहिला तपाईँहरुको पहिलो सन्तान हेर्न पाउँ अनि बल्ल सोँच्छु” मैले यसै भनेथेँ ।
भतिज जन्मिएको १० महिना भयो । यसपाली दशैँमा घर जाँदा मैले भतिजलाई काखमा लिएँ । सँगै फोटो खिचेँ । नाक समातेर “ला..ला..ला..ला..” गर्दै जिस्क्याएँ । निधारमा निधार ठोकाएर भतिजलाई हसाएँ । उसले पनि बडो आत्मीयताले मेरो काखैमा ‘सु’ गरिदियो ।
“बच्चाले जसलाई बढी माया गर्छन् उनीहरुको काखमा सु गरिदिन्छन् रे” भाउजुले भन्नुभयो ।
बाबुसँग खेल्दा खुशी भएको मलाई भाउजुको कुराले झनै खुशी बनायो ।
“अनि बाबु चाहीँ कहिले बिहे गर्ने त ?” भाउजुले सोधिहाल्नु भो ।
लौ ! कस्तो फसाद । सजिलो प्रश्नको निक्कै गाह्रो जवाफ । के भन्ने के, कस्तो बिलखबन्दमा परेँ म ।
त्यति नै बेला उहाँले नै थपिहाल्नु भो, “मलाई अस्ति नै के भन्नुभाथ्यो भन्ने याद छ नी ?”
मैले सम्झिएँ, “पहिला तपाईँहरुको पहिलो सन्तान हेर्न पाउँ अनि बल्ल सोँच्छु” । यही त भनेको थिएँ मैले । सम्झिएपछि म केही बोलिनँ । बोल्नलाई केही कुरा आफुसँग भए पो बोल्नु । हाँसिदिएँ मात्रै । यो हाँसो भन्ने चिज पनि बडो अजीबको हुन्छ । निक्कै सकस पर्ने यस्तै बेलामा सेफ ल्याण्डिङ्गको काम गरिदिन्छ यसले । फिस्स हाँसिदियो भइहाल्छ, जवाफ नै दिन पर्दैन । क्या मज्जा । घर आएपछि सोचेँ, “समय कति छिट्टै दौडिएछ । मैले पत्तै पाइनँ ।”
दशैँमा घरमा जमघट हुँदा प्रसङ्गवश कमाइको कुरा उप्कियो । जब म भन्दा ९-१० वर्ष कान्छो भतिजले सुनचाँदीको कालीगढ पेशाबाट मासिक ३० हजारभन्दा बढी कमाउने कुरा सुनायो र सँगै बजारमा जग्गा पनि किनिसकेको कुरा सुनायो, अनि मैले आफ्नो तलब सम्झिएँ । आफैलाई लाज लागेर आयो ।
मामाले टीका लगाइदिएपछि कुरामा कुरा निस्किँदा जब “भान्जा, तिम्रो तलब २५/३० हजार त हुन्छ होला नी ?” भनेर सोध्दा जवाफ दिन नसकेर फुत्त बाहिर निस्किनुपर्यो र २ चोटी त्यही प्रश्न मामाले दोहोर्याउँदा पनि बाहिर नसुने झैँ गरि चुपचाप बस्नुपर्यो त्यतिबेला आफु हिँडिरहेको बाटो निक्कै नमज्जा लाग्यो मलाई । पुग्नुपर्ने कहाँ हो भन्ने पनि थाहा नभएको यो रेडियो यात्रा झनै खल्लो-खल्लो लाग्यो ।
निक्कै दिनसम्म पनि पैसाको ह्याङओभरले दिमागमा हानिरहँदा सडक छेउमै भेटिए, साथी रमेश । कलेजको अति नै मिल्ने साथी । १ छोरा र १ छोरीको बाउ बनिसके उनी । २-३ पटक विदेशिएर अहिले घरमा छन्, अर्को मुलुकको लागि प्रयासरत छन् । दशैँको बेला उनले एकजनालाई भेटेछन्, जसले मेरो खुबै प्रशंसा गर्नुभएछ ।
“अरुको अगाडी महावीर मेरो साथी भन्न पनि गर्व लाग्छ यार । हामीले पैसा कमायौँ होला तर तिमीले नाम कमायौ । साथीहरुमध्ये तिम्रो प्रगति देखेर औधी खुशी लाग्छ” सडक छेउमा रोकिराखेको ठेलाबाट कुल्फी किनेर खुवाउँदै रमेशले यस्तो सुनाए मलाई । उनको कुरालाई पनि मनमा लिएँ ।
यी केही यस्ता घटना हुन् जसले यो पालीको मेरो दशैँमा मलाई केही सिक्न सघायो ।
सँगैका साथीहरुले पैसा पनि कमाए अनि विहे गरेर घरजम पनि बसाए । उनीहरुको घर, जग्गा, महङ्गा बाइक देखेर मलाई कहिले पनि ती कुराहरुप्रतिको मोह भएन । न त उनीहरुका नानीबाबु आफुले लिँदा मेरो पनि यस्तै सँसार भइदिए.......भन्ने रहर नै लाग्यो ।
साँच्चै भन्नुपर्दा, जीन्दगीको यहाँसम्मको यात्रामा मैले कहिल्यै पनि पैसा र विवाहलाई प्राथमिकता दिइनँ । विवाहको कुरा उप्किने क्षणलाई मैले बेवास्ता गरिदिएँ । पैसा कमाउने क्षण त मेरो यहाँसम्मको यात्रामा आउँदै आएन ।
मेरो मान्यतामा विवाह र पैसा यस्ता कुराहरु भइदिए की , “यी २ कुरा भए नि ठीकै छ नभए नि फरक पर्दैन” भन्ने सोँचेर अघि बढिरहेँ म । तर यसपालीको दशैँले पैसाको महत्व भने केही बताएर गएको छ मलाई । कम नै सही, यसको ओझले घोच्न चाहीँ घोचेको छ ।
Money is not everything भन्ने वाक्य मात्रै कण्ठ गरेको मलाई Money is something भन्ने पाठ पनि बडो मज्जाले पढाएर गएको छ । यो पाठले चाँडै नै पासपोर्ट बनाउन दबाब नदेओस् मलाई, अहिलेलाई यत्ति मात्रै कामना । किनकी म अझै थाकेको छैन । स्वदेशमै संघर्ष गरेर स्थापित हुन निक्कै कठिन छ भन्ने थाहा छ, तरपनि थाकेको भने छैन म ।
